Het Torentje

We beginnen aan de overkant van de Hofvijver, waar de bouwkranen boven het achthoekige Torentje uitsteken – het kleinste en tegelijk bekendste werkvertrek van het land. Hier gaan we naar binnen.

Een leeg icoon

Binnen is het stil. De minister-president verliet het Torentje in augustus 2024, nadat de gemeente Den Haag had aangedrongen op strenge eisen rond de brandveiligheid. Wat rest is een verlaten gang en een kapstok zonder de jas van de minister-president.

Speuren naar asbest

In de ontmantelde werkkamer ging het onderzoek letterlijk de hoogte in: bij een asbestinspectie boven de plafonds moest de aannemer het plafond openen, en ineens keken onderzoekers bijna 500 jaar terug in de tijd — zo werd duidelijk hoe oud het Torentje precies is.

Sobere vertrekken

Een keuken, een gang, een kamer – de vertrekken achter het Torentje zijn verrassend bescheiden voor zo’n beladen plek.

De centrale hal

Vanuit het Torentje komen we in de centrale hal van het ministerie van Algemene Zaken. De hal is grotendeels ontmanteld en afgeschermd met houten platen – iets wat we overal op het Binnenhof zullen tegenkomen. Linksonder de ruimte waar de wekelijkse persconferentie werd gehouden, onder meer tijdens de coronacrisis; de afgeknipte communicatiekabels steken nog uit de muur.

Onverwachte ontdekkingen

De kantoorruimtes op de begane grond ogen weinig inspirerend – op het eerste gezicht. Want nu er eindelijk achter de muren en boven de systeemplafonds kan worden gekeken, komen op de vreemdste plekken onverwachte ontdekkingen tevoorschijn.

De Admiraliteitskamer

Via de galerij van de centrale hal bereiken we de statige Admiraliteitskamer. Tot de renovatie was dit de werkkamer van de secretaris-generaal van Algemene Zaken. Premier Dries van Agt gebruikte de kamer korte tijd als werkruimte, voordat Ruud Lubbers het Torentje er verderop permanent tot icoon van de premier doopte.

De Blauwe Zaal

Naast de Trêveszaal ligt de Blauwe Zaal, met een aangrenzende keuken. Aan de wanden hangen de geschilderde portretten van de naoorlogse ministers-presidenten. De adviseurs van de premier gebruiken deze zaal als vergaderruimte.

De Trêveszaal

Een detail van het weergaloze plafond van de Trêveszaal, en daaronder twee van de vier portretten van Maurits en Frederik Hendrik – tot in de finesses geïllustreerd en beschreven in de publicatie Dromen in de schemer der eeuwen. Deze gelimiteerde uitgave is te bestellen via onze webshop.

Klaar voor de renovatie

De portretten van onder anderen Willem III, Willem van Oranje, Maurits, Frederik Hendrik en Willem II zijn verwijderd. Overal steken slurven voor de klimaatbeheersing uit ramen en deuren. Het is één grauwgrijze boel.

Onder de Eerste Kamer

Via de pontons op de Hofvijver dalen we af naar de kelders onder de Eerste Kamer. De eeuwenoude gewelven krijgen een diepere vloer, en daarnaast worden compleet nieuwe ondergrondse ruimtes gegraven. Ze zijn cruciaal: hier komen de moderne klimaatsystemen, elektra en installaties die het oude gebouw weer veilig en werkbaar maken.

Het Mary Stuartkabinet

Op de tweede verdieping van het Eerste Kamergebouw ligt het 17e-eeuwse Mary Stuartkabinet, bewoond door de echtgenote van stadhouder Willem II en moeder van Willem III. Bijzonder zijn het beschilderde koepelplafond met oranjeappeltjes en de wandtapijten over Alexander de Grote. Bij de renovatie wordt de ruimte hersteld en opgenomen in een nieuwe publieksroute.

De wandelgang en de Amalia van Solmsgalerij

Voor de plenaire zaal betreden we de wandelgang van de Eerste Kamer, met uitzicht op het Opperhof. Bij de deur naar de Hall waakt een borstbeeld van raadpensionaris Johan de Witt. Aan de wanden hangen portretten van Nederlandse zeehelden en van Mary Stuart, Louise de Coligny en Amalia van Solms.

De Hall

Rijksbouwmeester Daniël Knuttel ontwierp de Hall begin twintigste eeuw in een neorenaissancestijl die doet denken aan de grote hallen van Engelse landhuizen. De functie uit 1913 is nog altijd dezelfde: een plek waar Kamerleden elkaar informeel ontmoeten en gasten ontvangen.

De kamer van de voorzitter

Grenzend aan de Hall ligt de nu verlaten werkkamer van de voorzitter. Oud-voorzitter Jan Anthonie Bruijn: “Voor het eerst in ruim 200 jaar is het onderhoud zo ingrijpend dat het beter zonder bewoners gebeurt. We maken enkele jaren plaats, zodat de gebouwen daarna voor vele generaties toekomstbestendig zijn.”

De Handelingenkamer

Zowel de Tweede als de Eerste Kamer heeft een eigen Handelingenkamer, waar alle Handelingen jaargang na jaargang bewaard worden. Die van de Eerste Kamer ligt tussen de fractie- en commissiekamers: een indrukwekkende ruimte met eikenhouten kasten en een gewelfd plafond, vaak gebruikt voor vergaderingen en ontvangsten.

De koffiekamer

De huidige koffiekamer ligt op de eerste verdieping, tussen vergaderzaal en Hall. Oorspronkelijk was dit de besognekamer van de Staten van Holland en West-Friesland. Naast de deur naar de plenaire zaal staat nog een sigarenkastje, waar senatoren vroeger hun sigaar achterlieten als zij gingen stemmen.

Willem II verlaat de zaal

In de historische plenaire vergaderzaal hangt sinds 1849 het beroemde, grote staatsieportret van koning Willem II. Het is een iconisch onderdeel van de zaal – en moest vanwege zijn formaat via een uitgenomen raam worden afgevoerd.

Een zaal voor beter debat

De historische plenaire zaal wordt tijdens de renovatie aangepast voor beter debat. De tribune en de bankjes krijgen een ergonomische upgrade met stroom- en data-aansluitingen, er komt meer ruimte in het hart van de zaal, en twee bankjes worden rolstoeltoegankelijk gemaakt.

De laatste huismeester

Delen van de woning van Tom van Bokhoven, de laatste huismeester die zelf op het Binnenhof woonde. In 2008 moest hij vertrekken. In drieëntwintig jaar werd hij een sleutelfiguur: politici stonden bij hem onder de douche, Kamerleden huilden uit bij zijn vrouw. Zijn motto: ‘horen, zien en zo nodig zwijgen’.

De Mauritstoren

Via het balkon van de plenaire zaal komen we in de Mauritstoren, met een uniek massief eikenhouten trappenhuis. De toren werd rond 1600 opgetrokken voor stadhouder Maurits en dient sinds 1913 als hoofdingang van de Eerste Kamer. Nu is het historische houtwerk tijdelijk ingepakt ter bescherming.

De Noenzaal

Op de begane grond ligt de historische Noenzaal, nu restaurant van de Kamer: elke dinsdag lunchen de leden hier. Oorspronkelijk vergaderden hier de Gecommitteerde Raden van Holland. De bovenliggende vergaderzaal rust op de zuilen van de zaal, die de namen dragen van vier deugden: liefde, getrouwheid, vrede en eendracht.

De werkkamer van Johan de Witt  

Naast de Noenzaal ligt het vertrek dat bekendstaat als de werkkamer van raadpensionaris Johan de Witt. De kamer kijkt uit op de Gevangenpoort – de plek waar diezelfde Johan de Witt in 1672 samen met zijn broer Cornelis naar buiten werd gesleept en op gruwelijke wijze door het ‘gepeupel’ werd gelyncht en opgehangen.

Boven in de toren

Bovenin de Mauritstoren bereiken we de historische dakconstructie en de voormalige ’s Lands Sterrenwacht: de achtkantige houten koepel die in de 18e eeuw als observatorium diende. In 1831, kort na de Belgische Opstand, werd de sterrenwacht nog ingericht als semafoor – eindpunt van een reeks optische telegrafen volgens ingenieur Antoine Lipkens.

De verdiepingen van de Mauritstoren

Op de eerste verdieping van de Mauritstoren richtte stadhouder Willem V een eetkamer in, die lang dienstdeed als ministerskamer waar bij menige kabinetsformatie werd onderhandeld. Op de tweede verdieping ligt nu de ambtenarenkamer en op de derde, sinds 2014, het leeskabinet van de Eerste Kamer.

Waar twee colleges elkaar raken

De Eerste Kamer en de Raad van State grenzen aan elkaar in de historische panden van het Stadhouderlijk Kwartier. Deze gebouwen dateren grotendeels uit de 17e eeuw en herbergen unieke stijlkamers, voormalige slaapvertrekken van stadhouders en oude vergaderzalen.

Door het gebouw van de Raad van State

We lopen het gebouwdeel van de Raad van State binnen. Rechts van de gang liggen kantoorruimtes in uiteenlopende kleuren, de een dieprood, de ander helderblauw – elk vertrek een eigen sfeer.

Een verlaten werkkamer

De werkkamer van de vicevoorzitter van de Raad van State ligt er verlaten bij, tot en met de leeggehaalde kluis.

De Ledenkamer

De Ledenkamer is een historische, besloten lounge bij Binnenhof 1, waar leden elkaar informeel ontmoeten voor de wekelijkse vergadering. Aan de wanden hangen portretten van de koninginnen Wilhelmina, Juliana en Beatrix, ooit voorzitter van de Raad. Sinds 2015 hangt er een bronzen dubbelportret van Willem-Alexander en Máxima.

Heen en weer door de eeuwen

In 1996 kreeg de Raad van State, die door de eeuwen heen vele verhuizingen meemaakte, een nieuw onderkomen. De onthulling vond plaats op 29 februari – een schrikkeljaar, waarvan dankbaar gebruik werd gemaakt. Na de renovatie keert de Raad terug naar de voormalige Volle Raadzaal, die onlangs minutieus werd gedemonteerd.

De zolder

Voordat we afdalen naar de Volle Raadzaal, klimmen we eerst naar de zolder – kenmerkend voor alle zolders van het Binnenhof. Marc Udink, deels opgegroeid op het Binnenhof, herinnert zich deze wereld als ‘een eindeloze aaneenschakeling van ruimte, stof en spinnenwebben’. Ooit een speelterrein, nu een stille kap van eeuwenoud houtwerk.

Sporen van herstel

Onderweg van de zolder naar de begane grond zien we hoe muren zijn weggebroken en plafonds tijdelijk worden gestut. Aan de wanden hangen foto’s die de bouwvakkers eraan herinneren hoe de ruimte eruitzag – en straks weer moet worden.

De Volle Raadzaal

Het absolute hart van het gebouw is de Volle Raadzaal uit 1922, waar de Raad van State zijn belangrijkste staatsrechtelijke vergaderingen houdt. Tijdens de renovatie deden archeologen onder de vloer bijzondere ontdekkingen: een 13e-eeuwse kademuur en een kelder uit de vroege 17e eeuw. Nooit eerder was het hier zo sereen.

Ontmanteld

De Volle Raadzaal, volledig ontmanteld.

De kelders

De kelders van de Raad van State, kort voordat de uithuizing plaatsvond.

De Koningsgalerij

Via het Opperhof lopen we Binnenhof 1a binnen, waar de oude Tweede Kamer is gehuisvest. In het trappenhuis – de Koningsgalerij – worden de portretten van vorsten uit het huis Oranje-Nassau zorgvuldig verwijderd en opgeslagen. In het midden staat een gouden troon uit 1863, ontworpen voor koning Willem III.

De portretten gaan het raam uit

De koningsportretten worden ingekist in de Koffiekamer op de eerste verdieping en vervolgens via het raam naar buiten getransporteerd. De Koffiekamer werd in 1790 gebouwd als kleine eetzaal voor erfstadhouder Willem V, met uitzicht op het Opperhof, en diende later als informele ontmoetingsplek voor Kamerleden buiten de debatten om.

De kamers van de voorzitter

De werk- en vergaderkamers van de voorzitter van de Tweede Kamer liggen dicht bij de plenaire zaal en de Oude Zaal – een snelle route naar de vergaderingen. Nu wachten de rustige, uitgeklede vertrekken in stilte op wat komen gaat.

De ontmantelde plenaire zaal

De ontmantelde plenaire zaal is het lege, gestripte hart van de Nederlandse politiek. Sinds de verhuizing van de Tweede Kamer in juli 2021 naar het tijdelijke onderkomen aan de Bezuidenhoutseweg is de iconische zaal ontdaan van haar blauwe tulpstoelen en groene tapijt; het gigantische kunstwerk is ingepakt.

De omliggende gangen

De omliggende gangen tonen met hout beschermde marmeren vloeren, opengelegde plafonds en achtergelaten hardware – de dagelijkse werkomgeving, teruggebracht tot het kale casco.

De binnentuin

Zelfs de tuin tussen de oude en de modernere gebouwdelen van de Tweede Kamer is ontmanteld. Omdat oude en nieuwe delen samen worden aangepakt, moet ook deze open ruimte worden opengebroken voor funderings- en herstelwerk aan de bodem.

Gangen en restaurant gestript

De gangen en het restaurant van de Tweede Kamer zijn grotendeels gestript voor herstel, asbestverwijdering en moderne techniek. Oude kabels, niet-monumentale delen en versleten afwerkingen zijn verwijderd. Net als in alle andere gebouwen van het Binnenhof worden brandveiligheid en klimaatbeheersing naar de maatstaven van deze tijd gebracht.

Gebouw K – het oude Koloniën

Het voormalige gebouw van het ministerie van Koloniën (gebouw K van de Tweede Kamer) staat in de steigers. Het 19e-eeuwse rijksmonument wordt grondig gerestaureerd; het dak wordt daarbij subtiel verhoogd om op zolder extra werkplekken te maken.

De harde realiteit

Boven Hoe houdt dit gebouw zichzelf nog overeind? Stalen stempels torsen het eeuwenoude plafond, de muren opengebroken tot op het metselwerk – het Binnenhof op zijn kwetsbaarst.

Onder Ruim 300 rotte balkkoppen zijn aangetroffen: door vocht en schimmel verloren de balken hun dragende kracht. Waar mogelijk wordt het originele hout met hars hersteld.

Waar acht eeuwen samenkomen

Waar het oude Binnenhof grenst aan het modernere Tweede Kamergebouw, komen acht eeuwen samen. De klassieke plafonds – hier teruggebracht tot het kale latwerk – worden in ere hersteld, maar voldoen straks aan de eisen van nu: brandveiligheid, klimaatbeheersing en moderne installaties, zorgvuldig weggewerkt achter het historische stucwerk.

Zonder woorden

Ontdaan van tapijt en meubels ademen deze groene stijlkamers een serene rust. Waar jarenlang werd vergaderd en gelobbyd, klinkt nu alleen nog de stilte. Zonder woorden…

Uitzicht op de macht

Een groter contrast is haast niet denkbaar: de verlaten kantoorruimte in het voormalige ministerie van Koloniën, met achter de hoge ramen het ministerie van Algemene Zaken en het statige Torentje. Wie hier werkte, keek uit op het hart van de macht.

Alsof er nog vergaderd werd

Verderop in Koloniën een schril contrast: een verlaten stijlkamer met damast, verguldsel en marmeren schouw, en pal daarnaast een werkkamer waar de bureaustoelen en beeldschermen nog staan – alsof er tot het laatst werd vergaderd terwijl de verhuizing naar de tijdelijke locatie allang in gang was gezet.

De mooiste trappenhuizen

In het voormalige ministerie van Justitie vind je de mooiste gangen en trappenhuizen van het Binnenhof, nu veilig ingepakt in beschermend hout. Drie uit steen gehouwen trappen verbinden de verdiepingen; achter het ruwe plaatmateriaal schemert het oorspronkelijke, monumentale trappenhuis door.

De Handelingenkamer

Het pronkstuk is de Handelingenkamer, het visitekaartje van architect Cornelis Peters. Drie verdiepingen gietijzeren galerijen cirkelen via een wenteltrap van 87 treden omhoog naar een glas-in-lood lichtkoepel; drakenkopjes verraden Chinese invloed. Hier staan tienduizenden juridische werken en de Handelingen – de Kamerverslagen sinds 1815.

Van inrijpoort tot werkplaats

Oorspronkelijk had het ministerie bij de hoofdingang een overdekte inrijpoort, waar de koetsier zijn rijtuig naar binnen kon rijden. Toen de rijtuigen verdwenen, verviel de poort. Nu dient de ruimte tijdelijk als timmermanswerkplaats, waar de duizenden planken op maat worden gezaagd waarmee gangen, trappen en vloeren zijn ingepakt.

Nieuwe vloeren onder oude gewelven

Onder de gewelven van het voormalige ministerie van Justitie worden lekkages verholpen door nieuwe betonnen vloeren te storten. Tussen de eeuwenoude bakstenen kolommen ligt het vlechtwerk van wapening al klaar – oude fundering en nieuwe techniek, verweven tot één geheel.

De inktvis van het Binnenhof

In de centrale hal van de Tweede Kamer lijkt het alsof de tentakels van een inktvis de macht op het Binnenhof hebben overgenomen. Ook hier kronkelen de blauwe slurven voor de klimaatbeheersing uit ramen en deuren.